მესაქონლეობისა და რძის პროდუქტების წარმოების ისტორიიდან დასავლეთ საქართველოში

Authors

Nestan Kvaratskhelia

Synopsis

ევროკავშირის პროექტის „E4CULTURE” ფარგლებში შე-
მუშავებული ზუგდიდის კულტურის განვითარების სტრატეგიის შესაბამისად, სსიპ შოთა მესხიას ზუგდიდის სახელმწიფო სასწავლო უნივერსიტეტში „გასტრონომიის აკადემიის“ აქტივობების ფარგლებში – მომზადდა ისტორიის მიმართულების ასოცირებული პროფესორის ნესტან კვარაცხელიას კვლევა „მესაქონლეობისა და რძის პროდუქტების წარმოების ისტორიიდან დასავლეთ საქართველოში (სამეგრელოს ეთნოგრაფიული მასალების მიხედვით)“ და ითვალისწინებს უნივერსიტეტის ბაზაზე ახალგაზრდებისა და ზრდასრულების სწავლებასთან დაკავშირებული საგანმანათლებლო პროცესის მხარდაჭერას.
ავტორის მიერ მოძიებული და შესწავლილია ტრადიციულ მესაქონლეობასთან დაკავშირებული კულტურულ-ისტორიული საკითხები, კოლხეთის ბუნებრივ-გეოგრაფიული გარემო, მსხვილფეხა მესაქონლეობის ტრადიციები და ფორმები, შრომის ორგანიზაცია. გამოკვლევის დიდი ნაწილი ეთმობა რძის პროდუქტების (ყველის სახეობები, ერბო-კარაქი, მაწონი, ხაჭო) წარმოებისა და რეალიზაციის საკითხებს. წარმოების ადგილობრივი წესი შედარებულია მსოფლიოში არსებულ ტრადიციებთან. ნაშრომში ავტორი ხაზს უსვამს სამეგრელოში არსებული ტრადიციული ტექნოლოგიის უნიკალურობას. კვლევა გამოადგება სამეგრელოს ეთნოგრაფიითა და კულინარიის კულტურით დაინტერესებულ სპეციალისტებს და ფართო მკითხველ საზოგადოებას.

References

აბაკელია ნ., ცის თაყვანისცემა დასავლეთ სaქართველოში. მაცნე N 12, თბ., 1982.

აბაკელია ნ., მთავარანგელოზის თაყვანისცემა დასავლეთ საქართველოში, ისტორიულ-ეთნოგრაფიული შტუდიები, თბ., 1985.

აბაკელია ნ., არქაული კულტები და რიტუალები სამეგრელოში. სამეგრელო, კოლხეთი, ოდიში. არქეოლოგიის, ენათმეცნიერების, ისტორიის, ხუროთმოძღვრების და ეთნოლოგიის ნარკვევები, თბ., 1999.

აბესაძე ნ., ხელოსნური წარმოება და ხელოსანთა ყოფა საქართველოს ქალაქებში, თბ, 1986.

ალავერდიშვილი ქ., ღამბაშიძენ., ქართულ ხალხურ დღეობათა კალენდარი, თბ., 1991.

ბარდაველიძე ვ., ქართველთა უძველესი სარწმუნოების ისტორიიდან, თბ. 1947

ბარდაველიძე ვ., ქართული (სვანური) საწესო გრაფიკული ხელოვნების ნიმუშები, თბ., 1953.

ბუკია მ., მეგრულის დარგობრივი ლექსიკიდან. ივ. ჯავახიშვილის სახ. სახელმწიფო უნივერსიტეტისა და თსუ ფილიალების ფილოლოგიის ფაკულტეტთა სესიის მუშაობის გეგმა და მასალები, თბილისი-ახალციხე, 2000.

ბატონიშვილი ვ., აღწერა სამეფოსა საქართველოსა. ქართლის ცხოვრება, ტ. I, თბ. 1979.

ბერძენიშვილი დ., ნარკვევები საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიიდან, თბ, 1979.

ბერიძე ვ., სიტყვის კონა იმერულ და რაჭულ თქმათა, პეტერბურგი, 1912.

ბოროზდინი კ., სამეგრელო და სვანეთი, თბ., 1934.

ბოროზდინი კ., ერისთავი რაფ. და მურიე, ბატონყმობა სამეგრელოში, თბ., 1927.

გამყრელიძე ბ., სამეურნეო ყოფის ისტორიიდან მთიულეთში. კავკასიის ეთნოგრაფიული კრებული, თბ., 1971.

გამყრელიძე ბ., აღმოსავლეთ (ფშაველთა) სამეურნეო ყოფის ისტორიიდან. ქართულ-კავკასიური ეთნოგრაფიული შტუდიები, თბ., 1988.

გვანცელაძე თ., ქართველური სუბსტანციის საკითხისათვის აფხაზურ ენაში ქრისტიანული საკულტო ლექსიკის მიხედვით. ქართველური მემკვიდრეობა, ტ. I, ქუთაისი, 1996.

გოგია ხ., ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის და თსუ ფილიალების ფილოლოგიის ფაკულტეტთა V სამეცნიერო სესია. მუშაობის გეგმა და მასალები. ზუგდიდი-თბილისი. 2001.

გოცირიძე ნ., მასალები ქართული თხის წარმოშობის შესახებ. საქ. ზოოტექ-სავეტერინარო ინსტ. შრომები. ტ. III თბ., 1941.

გუგუშვილი პ., შინამრეწველობა საქართველოსა და ამიერკავკასიაში, 1801-20 წწ. ეკონ. ინსტ. შრომები. ტ. IV. 1950.

გამყრელიძე ბ., ცენტრალური კავკასიის მთიულთა ალპური მესაქონლეობა, თბ., 1982.

გამყრელიძე გ., ხევსურეთის სოფელი და მისი სამეურნეო ტრადიციები, თბ., 1989.

გამყრელიძე თ., მაჭავარიანი გ., სონანტთა სისტემა და აბლაუტი ქართველურ ენებში. ქართველური სტრუქტურის ტიპოლოგია, თბ., 1965.

გეგეშიძე მ., ქართული ხალხური ტრანსპორტი, თბ., 1956.

გიულდენშტედტი, მოგზაურობა საქართველოში, თბ., 1962.

გოცირიძე ნ., სანაშენე საქმიანობა საქართველოს მესაქონ-

ლეობაში, თბ., 1962.

გუგუშვილი პ., საქართველოსა და ამიერკავკასიის ეკონომიკური განვითარება XIX-XX სს., ტ. III, თბ., 1959.

ელიავა გ., აბაშისა და ტეხურის ხეობის ისტორიული ღირსშესანიშნაობანი, მეგზური, თბ., 1971.

ელიავა გ., ფარულავა გ., კირთაძე ვ., ოკაცეს ხეობის საიდუმლოებანი. გაზეთი სოციალისტური სოფელი. 1961, #135

ელიავა გ., მხარეთმცოდნის თვალით, თბ., 1988.

ელიავა გ., ეთნოგრაფიული სამეგრელო. ალბომი. მარტვილის სარაიონთაშორისო მუზეუმი, მეგზური. 1989.

თოფურია ნ., რძის პროდუქტები საქარველოში. რძის დამზადების ხალხური წესები სამეგრელოში. ქართველი ხალხის სამეურნეო ყოფა და მატერიალური კულტურა. თბ., 1964.

თოფურია ნ., საქონლის საზამთრო და საზაფხულო სადგომები დასავლეთ საქართველოში. საქართველოს ეთნოგრაფიის საკითხები, თბ., 1970.

თოფურია ნ., იმერული ყველის ტექნოლოგია. მსე. ტ. XIX, თბ., 1979.

თორდია კ., მეგრელებისა და მესხების სამეურნეო ურთიერთობებიდან. საქართველოს ეთნოგრაფთა XI რესპუბლიკური სესიის მუშაობის გეგმა და თეზისები. ზუგდიდი. 1989.

ითონიშვილი ვ., მესაქონლეობა სამგორში. საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე. XXII1, თბ., 1962.

იოსელიანი ნ., ქართული ხrachycerიs-ების კრანიოლოგიური გამოკვლევა, ტფილისი, 1927.

კაცაძე ა., მასალები საქართველოს მეცხვარეობისისათვის, მსე, VII, თბ., 1955.

კვიციანი ი., მესაქონლეობა სვანეთში, საკანდიდატო დისერტაცია.

კახიძე მ., პუბლიკაცია გ. მთაწმინდელის თარგმანი ბასილი დიდის „ექუსთა დღეთა“, თბ., I947.

კიკნაძე ზ., შუმერული ცივილიზაცია, თბ., 1976.

კვარაცხელია ნ., ყველის დამზადების ტექნოლოგიიდან დასავლეთ საქართველოში. კვეთი // ნაწი. გორის სახელმწიფო უნივერსიტეტის შრომათა კრებული. ისტორიის სერია, 2001.

კვარაცხელია ნ., ნაბდის დამზადების ხალხური ტექნოლოგიიდან. ჟურნალი საქართველო, #1-2, 1999.

ლამბერტი ა., სამეგრელოს აღწერა, თბ., 1938.

ლეონიძე ლ., მესაქონლეობის ლექსიკონი, ტფილისი, 1925.

ლომთათიძე ქ., აფხაზურსა და ქართულ ენებში არსებული ზოგი ფუძის ნასესხებობის მიმართებისათვის. ჩიქობავას საკითხავები, X, თბ., 1999.

მაკალათია მ., მასალები მსხვილფეხა მესაქონლეობისათვის ხევსურეთში. საქართველოს ეთნოგრაფიის საკითხები, თბ., 1961.

მაკალათია მ., მსხვილფეხა მესაქონლეობა თუშეთში. მასალები თუშეთის ეთნოგრაფიული შესწავლისათვის თბ., 1967.

მაკალათია მ., მესაქონლეობა მესხეთში. კრებული მესხეთ- ჯავახეთი. თბ., 1975.

მაკალათია მ., მეცხოველეობა ზემო იმერეთში, კრებული იმერეთი, თბ., 1978.

მაკალათია მ., მესაქონლეობასთან დაკავშირებული რწმენა-წარმოდგენები სამეგრელოში. კრებული სამეგრელო, თბ., 1979.

მაკალათია მ., მესაქონლეობასთან დაკავშირებული რწმენა-წარმოდგენები გურიაში, მასალები გურიის ეთნოგრაფიული შესწავლისათვის, თბ., 1980.

მაკალათია მ., მესაქონლეობა აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში, თბ., 1985.

მაკალათია ს., სამეგრელოს ისტორია და ეთნოგრაფია, თბ., 1964.

მაკალათია ს., ღვთაება მითრას კულტი საქართველოში, ტფილისი, 1927.

მარუაშვილი ლ., საქართველოს ფიზიკური გეოგრაფია, თბ., 1969.

მეუნარგია ი., სამეგრელოს სამთავროს უკანასკნელი პერი--

ოდი და დავით დადიანი, თბ., 1939.

მილანელი დონ ჯუზეპე ჯუდიჩე, წერილები საქართველოზე, თბ., 1964.

ნიორაძე გ., პალეოლითის ადამიანი დევის ხვრელში, საქართველოს მუზეუმის შრომები, VI, თბ., l939.

ორბელიანი ს. ს., ქართული ლექსიკონი, ტ. I. თბ., 199l., ტ. II, 1993.

ოჩიაური თ., მითოლოგიური გადმოცემები აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში. თბ., 1967.

პატარიძე რ., ქართული ასომთავრული, თბ., 1980.

პეტრიაშვილი გ., რძე და მისი სხვადასხვაგვარად გამოყენება, თბ., 1898.

ჟღენტი ც., ჭანურ-მეგრული ფონეტიკა, თბ., 1953.

რუხაძე ჯ., ხალხური აგრიკულტურა დასავლეთ საქართველოში, თბ., 1976.

რუხაძე ჯ., ღომის კულტურა დასავლეთ საქართველოში. მსე, ტ. XI, თბ., 1973.

სამუშია კ., ქართული ხალხური პოეზიის საკითხები, თბ., 1979.

სამუშიას კ., საიუბილეო კრებული, თბ., 1989.

საქართველოს ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ატლასი, მასალები, მემინდვრეობა. თბ., 1985.

საქართველოს ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ატლასი, მასალები, მესაქონლეობა საქართველოში, თბ., 1986.

სახოკია თ., მოგზაურობანი გურია, აჭარა, სამურზაყანო, აფხაზეთი. თბ., 1985.

სახოკია თ., მიცვალებულის კულტი სამეგრელოში. მსე, ტ. III, თბ., 1983.

სურგულაძე ი., აგრარული რწმენა-წარმოდგენის ისტორიიდან. მსე, XIX, თბ., 1979.

სოსელია ო., სათავადოები ფეოდალური ხანის დასავლეთ საქართველოში, თბ., 1968.

ტულუში ა., ერთი ქართული წარმართული ღვთაების გამო. ცისკარი, #8, 1988.

ფირალიშვილი ლ., სულუგუნის კეთება ცხვრის რძიდან. საქართველოს ზოოვეტერინალური ინსტიტუტის შრომათა კრებული. ტ. VII, თბ., 1951.

ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია I, 1975.

ყაუხჩიშვილი თ., ბერძნული წარწერა ვანის ბრინჯაოს ფილაზე. წყაროთმცოდნეობის საკითხები. თბ., 1986.

შამილაძე ვ., ალპური მესაქონლეობა საქართველოში, თბ., 1969.

შამილაძე ვ., მესაქონლეობა საქართველოში. კრებული სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ყოფა და კულტურა. თბ., 1964.

შამილაძე ვ., მსხვილფეხა მესაქონლეობა ზემო აჭარაში. საქართველოს ეთნოგრაფიის საკითხები, თბ., 1964.

შამილაძე ვ., ცნებისათვის მთური მესაქონლეობაში. აჭარის მოსახლეობის ყოფისა და კულტურის საკითხები. თბ., 1967.

შამილაძე ვ., მესაქონლეობა რაჭა-ლეჩხუმში. სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ყოფა და კულტურა, თბ., 1975.

შამილაძე ვ., მცირე მომთაბარეობა საქართველოში, სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ყოფა და კულტურა, V, თბ., 1977.

შამილაძე ვ., ბარული მომთაბარეობის აღმოცენებისა და განვითარების ზოგიერთი თავისებურებების შესახებ კავკასიაში. სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ყოფა და კულტურა, VIII, თბ., 1979.

შარდენი ჟან, მოგზაურობა საქართველოში, თბ., 1975.

შარდენი ჟან, მოგზაურობანი სპარსეთსა და აღმოსავლეთის სხვა ქვეყნებში, თბ., 1975.

ჩიტაია გ., ხევსურული სახლის სენე, ანალები, ისტორიის ინსტიტუტის შრომები, თბ., 1947.

ჩიტაია გ., შრომები III, 2000.

ჩიქობავა არნ., ჭანურ-მეგრულ-ქართული ლექსიკონი, თბ., 1938.

ჩიქობავა არნ., სახელის ფუძის უძველესი აგებულება ქართველურ ენებში, თბ., 1942.

ჩიქობავა არნ., ჭანურ-მეგრულ-ქართული ლექსიკონი, თბ., 1939.

ჩუბინაშვილი ნ., ქართული ლექსიკონი რუსული თარგმანითურთ, თბ., 1961.

ციციშვილი ალ., შინაური ცხვარი და მსხვილი რქოსანი პირუტყვი საქართველოში ნაპოვნი ზოგიერთი მასალის მიხედვით, საკანდიდატო დისერტაცია, თბ., 1953.

ძიძიგური ი., მთიანი სამეგრელოს რელიეფის და ლანდშაფტური ტიპების დადგენისათვის, ნ. ბარათაშვილის სახელობის გორის პედაგოგიური ინსტიტუტის შრომები, VI, თბ., 1960.

ჭანტურია ა., მეცნიერის არქივიდან, თსუ შრომები, თბ., 1982.

ჯალაბაძე ნ., ხალხური წარმოდგენები ადგილის დედა ღვთისმშობლის შესახებ. ქართულ-კავკასიურ ეთნოგრაფიული შტუდიები, თბ., 1987.

ცაგარეიშვილი თ., მესაქონლეობის ისტორიისათვის საქართველოში. ქვემო ქართლის მონაცემების მიხედვით, თბ., 1987.

ცანავა ა., ქართული ზეპირსიტყვიერების საკითხები, თბ., 1970.

ჭარაია პ., აფხაზები. ივერია, #184, 1888.

ჭინჭარაული ალ., მთას ვიყავ, თბ., 1980.

ჭიჭინაძე ზ., მუსლიმანი ქართველობა და მათი სოფლები საქართველოში, ტფილისი, 1913.

ჯავახიშვილი ივ., ქართველი ერის ისტორია, წიგნი I, ტფილისი, 1926.

ჯავახიშვილი ივ., ქართული სამართლის ისტორია, წიგნი III, ნაკვეთი II, ტფილისი, 1929.

ჯავახიშვილი ივ., ს. ჯანაშია, ნ. ბერძენიშვილი, საქართველოს ისტორია, თბ., 1969.

ჯავახიშვილი ივ., მასალები საქართველოს ეკონომიკური ისტორიისათვის, წიგნი. IV.

ჯავახიშვილი ივ., მასალები საქართველოს შინამრეწველობისა და წვრილი ხელოსნობის ისტორიისათვის, IV, ნაწ. I, თბ., 1986.

ჯავახიშვილი ივ., თხზულებანი, 12. ტ. I, თბ., 1986. ტ,V, თბ., 1986, ტ. X, თბ., 1992.

ჯანაშია ბ., აფხაზურ-ქართული ლექსიკონი, თბ., 1954.

ჯანაშია ბ., აბხაზები. მოამბე, N 11, თბ., 1987.

ჯანაშვილი ნ., საინგილო, თბ., 1961.

ჰენრიხი ფ., ზ. სარჯველაძე, ქართველურ ენათა ეტიმოლოგიური ლექსიკონი, თბ., 1990.

Абакелия Н., Миф и ритуал западной Грузии, Т б., 1991.

Абаев В., Осетинский язык и фолклор, М. Л., 1949.

Абаев В., Историко-этнологический словарь осетинского языка, АНСССР ин-т языкознания, Л. Т. III; 1958

Абазадзе Н., Ханулоба – обычай соучастия в молоке, ЭО,. №1, 1898.

Андроников И., Молочное хозяйство, СМИЭБГКЭК , Т. V, Тифлис, 1888.

Абаев В., О некоторых осетинских элементах в грузинском языке. Труды института АНСССР, Т. V, 1956.

Бардавелидзе В., Главное божество древнегрузинского пантеона Гмерти. Вопросы этнографии Кавказа, Тбилиси, 1953.

Бакрадзе Д., Архэологическое путешествие по Грузии и Адчаре. Спб., 1878.

Бжания Ц., Скотоводческие хозяйства в Абжуйской Абхазии. Тр. Абхазе, инс. языка и истории , XXVIII. Сухуми, 1957.

Бурчак-Абрамович. Древный крупннй рогатый скот триалетского хребта в Цалкинском раионе, Тр. инс. естеств. Музея им. е. Зардаби, вып., 1, г. Баку, 1934.

Богданов Э., Происхождение домашних животных, М., 1937.

Боголюбский С., Происхождение домашних животных, М., 1956.

Бжания Ц., Из истории хозяйства Абхазов, Сухуми, 1962

Бжания Ц., Из истории хозяйства и культуры Абхазов, Сухуми, 1981.

Веилэ К., Первобытное общество и его хозяйство, Л. М., 1923.

Вуазен А., Продуктивность пастбищ, М, 1915.

Вермишев X., О скотоводчестве на Кавказе в связи с пастбишным вопросам. МУКЛИПИСК, Т. І, Тифлис, 1888.

Гроссе Э., Форма семьи и форма хозяйства, Спб., 1898.

Dжанашия Н., Религиозные верования Абхазов, ХВ . Т .VI, СП., 1917.

Желтова А., Технология молока и молочных продуктов, М., 1948.

Званба С., Абхазская мифология, Кавказ, 1885, N 82.

Инал-ипа Ш., Вопросы этнокультурной истории Абхазов, Сухуми. 1979.

Калантар А., Молочное хозяйство. Молоко и молочные продукты, М., 1891.

Калантар А., Вопросы молочного хозяйства. КСХ, №1 1893.

Калантар А., О развитии молочного скотоводства на черноморском побережье, Кавказ, I, 1911.

Калантар А., Состояние скотоводчества на Кавказе. МУКЛЗПИСК, Т. II, Тифлис, 1890.

Карапетян Н., Этнографические проблемы. Материалы VII республиканской сэсии этнографов, г. Ахалкалаки, 1987.

Копешавидзе Г., Абхазская кухня, Сухуми, 1989.

Кобалия И., Из мифической колхиды. СМОМИПК, вып. XXXII, Тифлис, 1903.

Куфтин Б., Материалы к архэологии Колхиды, Т. І , Тб., 1919.

Кипшидзе И., Грамматика мингрельского (иверского) языка с хрестоматией и словарем, Спб., 1919.

Лорткипанидзе Г., Животноводство и промыслы античной Колхиды, С. Л., № 1 , 1967.

Латищев., Известия древних писателей о скифии и Кавказа. Вестник древней истории, 1947.

Мамаладзе Т., Народные обычай и поверье Гурийцев. СМОМИПК, 1889.

Мачабели В., скотоводство. МИЭБГКЗК, Т. V, Тифлис , 1887.

Накашидзе Е., О состоянии молочного хозяйства в кутаиской губернии. ТКОСХ , № 7 , Тифлис, 1891.

Натроев А., Количество скота и постбишные места Тифлисской губерний. ТКОСХ, № 78, Тифлис, 1879.

Натроев А., О крупном рогатом скоте в Тифлисской губернии. ТКОСХ , № 145, Тифлис, 1896.

Носович Д., Экономический быт государственных крестьян в озургетской губернии. МИЭБГКЗК, Тифлис, 1898.

Рчеулишвили М. , К истории овцеводства Грузии, Тб., 1913.

Руднев Д., Меры к улучшению местного скота в закавказъе. КХ., № 15, Тифлис, 1910.

Флеишман Л., Молоко и молочное дело, Вологда-Москва, 1927.

Фрезер Д., Табу. Золотая ветвь, вып. II, М., 1928.

Чубинашвили Г., Грузинское чеканное искуство, Тб., 1976.

Тер-мосесян., Заметки о скотоводстве на Кавказе. ТКОСХ, № 5, Тифлис, 1885.

Читаия Г., К вопросу о происхождении Абхазских пахотних орудий. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, ტ. II, # 3, თბ., 1941.

Шамиладзе В., Хозяйственно-культурные и социално-экономические проблемы скотоводства Грузии, Тб., 1979.

Шамиладзе В., К вопросу о характеристике альпийского

скотоводства В Грузии. სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ყოფისა და კულტურის საკითხები. თბ., 1964.

Шамиладзе В., О формах скотоводства Грузии, მაცნე, № 14, 1976.

Штернберг А., Первобытная религия, Л, 1938.

Шадинова Г., Молочное производство в Закавказье. КСХ. № 145, Тифлис, 1896.

Турецко-русский словарь, М., 1972.

Французско-русский словарь, Москва, 1967.

Dynare D., Milchprogukte bei der Ruminien – Uiezucht und Hiertenleben in Osterreich. Budapest, 1969.

Gunter К., Formen und Urgeschichte der Schafe, Gothingen, 1951.

Hahn Е., Die Haustiere, Leipzig, 1896.

Hahn Е., Die Entstehlung der Pflugkultur. Heidelberg, 1909.

Keller С., Studrer uber der haustrere der Kaukasuslander. 1960.

Kothe K., Verbreitung und Alter der Stangeschleif. Ethnographisch-Archeologische Forschungen, Berlin, 1853.

Laszo Keszi Kovagi, Tradrzionele wirtschaft in Hungarin. Viezucht und hiertenleben in Osterreich, Budapest, 1969.

Vakasarelski Ch., Milchverarbeitung und Mitcliprodukte bei der Bulgarien. – Uiezucht und Hiertenleben in Osterreich, Budapest, 1969.

Downloads

Published

December 19, 2023